Skip to main content

Tìm hiểu về án lệ và thực tiễn áp dụng án lệ tại Tòa án Hải Phòng

(23/05/2020 09:31)

Tìm hiểu về án lệ và thực tiễn áp dụng án lệ tại Tòa án Hải Phòng

Bài viết của đ/c Dương Văn Chính – Phó Chánh án Tòa án thành phố Hải Phòng

Nghị quyết số 49/ 2005 của Bộ Chính trị về “Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020” đã xác định: “Tòa án nhân dân tối cao có nhiệm vụ tổng kết kinh nghiệm xét xử, hướng dẫn áp dụng pháp luật, phát triển án lệ ...”. Thời gian qua, Tòa án nhân dân tối cao đã tiến hành nhiều Hội thảo khoa học trong và ngoài phạm vi hệ thống Tòa án về các nội dung liên quan đến án lệ. Tại quyết định số 74/2012, đề án “Phát triển án lệ của Tòa án nhân dân tối cao” chính thức được phê duyệt. Lần đầu tiên trong Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 quy định Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao có nhiệm vụ lựa chọn quyết định Giám đốc thẩm của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật có tính chuẩn mực của các Tòa án, tổng kết phát triển thành án lệ và công bố án lệ để các Tòa án nghiên cứu và áp dụng trong xét xử.

Description: C:\Users\ACW\Desktop\de-xuat-quy-dinh-thong-qua-an-le-theo-trinh-tu-thu-tuc-rut-gon-46-.9204.jpg

Trong thực tiễn, do đời sống xã hội luôn vận động, phát triển, còn các quy phạm trong các văn bản pháp luật mang tính ổn định, dẫn đến hệ quả là luật pháp có thể lạc hậu, có những quy định còn chung chung (do các nhà làm luật chưa dự liệu hết các tình huống…) hoặc chưa có quy định pháp luật để điều chỉnh các vấn đề của cuộc sống đang đặt ra. Do vậy, khi phải giải quyết, xét xử các xung đột, tranh chấp thuộc trường hợp này, theo yêu cầu, đòi hỏi của xã hội, người dân, của các bên tranh chấp...thì Tòa án (không được từ chối với lý do chưa có điều luật áp dụng mà) vẫn phải ra phán quyết để giải quyết tranh chấp (chứ không thể chờ cơ quan lập pháp ban hành văn bản luật sửa đổi, bổ sung theo quy trình thủ tục phức tạp, kéo dài thì mới ra phán quyết để giải quyết được).... Vì vậy, án lệ rất cần thiết, là yêu cầu đòi hỏi của thực tiễn cuộc sống để bổ sung, hoàn thiện hệ thống pháp luật của tất cả các nước trên thế giới trong quá trình phát triển, hoàn thiện hệ thống pháp luật của mình. Đối với nước ta, trong điều kiện hệ thống pháp luật của Nhà nước đang trong quá trình xây dựng, hoàn thiện và luôn có sự thay đổi cho phù hợp với đường lối, chủ trương của Đảng và Nhà nước là xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (đây là mô hình hoàn toàn mới, chưa từng có hình mẫu trước đây) với nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo và việc hội nhập ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế thế giới thì án lệ lại càng quan trọng và cần thiết để kịp thời bổ sung, hoàn thiện pháp luật để đảm bảo cho xã hội ổn định phục vụ cho sự phát triển đi lên của đất nước.

(Theo từ điển (Black’s Law) thì án lệ được hiểu như sau: 1. Án lệ là việc làm luật của tòa án khi công nhận và áp dụng các quy tắc mới trong quá trình xét xử; 2. Vụ việc đã được giải quyết (này sẽ) làm cơ sở để đưa ra phán quyết cho những trường hợp có tình tiết hoặc vấn đề tương tự sau này”).

Theo quy định tại Điều 1 Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP ngày 18/6/2019 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về Quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ (thay thế Nghị quyết 03/2015?NQ-HĐTP ngày 28/10/2015) thì : Án lệ là những lập luận, phán quyết trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về một vụ việc cụ thể được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn và được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố là án lệ để các Tòa án nghiên cứu, áp dụng trong xét xử.

Việc áp dụng án lệ trong xét xử đảm bảo pháp luật được áp dụng thống nhất, khách quan, minh bạch, công bằng, đối với các vụ việc có tình huống pháp lý tương tự như án lệ thì sẽ có kết quả xét xử như nhau.

Theo Điều 8 của Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP nêu trên quy định: “Khi xét xử, Thẩm phán, Hội thẩm phải nghiên cứu, áp dụng án lệ, bảo đảm những vụ việc có tình huống pháp lý tương tự thì phải được giải quyết như nhau. Trường hợp vụ việc có tình huống pháp lý tương tự nhưng Tòa án không áp dụng án lệ thì phải nêu rõ lý do trong bản án, quyết định của Tòa án”.

Như trên đã nêu, thời gian trước khi Tòa án nhân dân tối cao chưa ban hành án lệ, khi giải quyết các vụ án có các tình huống pháp lý mà quy định của pháp luật còn chung chung, có nhiều cách giải thích pháp luật khác nhau (hoặc những tình huống pháp lý các quy định của pháp luật có hướng dẫn khác nhau hoặc chưa có văn bản điều chỉnh...), các Thẩm phán sẽ gặp nhiều khó khăn khi xét xử, đưa ra phán quyết và thực tế đã có các phán quyết khác nhau, thậm chí trái ngược nhau về cùng một sự kiện, tình huống phán lý, dẫn đến có kháng cáo, kháng nghị Tòa cấp trên phải giải quyết theo trình tự phúc thẩm, thậm chí sau khi bản án phúc thẩm có hiệu lực, các đương sự tiếp tục có đơn đề nghị Giám đốc thẩm và vụ việc được xem xét giải quyết theo trình tự Giám đốc thẩm...Thực tiễn xét xử thấy các án lệ đa phần được chọn từ các bản án, quyết định giải quyết những vụ việc, tranh chấp phức tạp, kéo dài này và Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã phải xét xử Giám đốc thẩm và ra những phán quyết mang tính chuẩn mực, hợp lý, được thừa nhận, lựa chọn... để giải quyết các vụ việc tương tự trong tương lai. Như vậy, án lệ sẽ giúp các Thẩm phán đỡ tốn công sức so với trước đây vì chỉ cần tra cứu, nghiên cứu án lệ để giải quyết, áp dụng pháp luật thống nhất. Do vậy, án lệ giúp cho hệ thống Tòa án các cấp nâng cao chất lượng xét xử, tiết kiệm thời gian, công sức, kinh phí… của Nhà nước, tổ chức, cá nhân khi vướng vào các xung đột, tranh chấp tương tự. Thậm chí các luật sư, các Doanh nghiệp, các cá nhân có thể nghiên cứu căn cứ vào tình huống, vụ việc tương tự có trong án lệ để có nhận thức đúng, tự thương lượng, hòa giải, chia sẻ rủi ro, thống nhất phương án giải quyết khi có tranh chấp sẽ tiết kiệm thời gian, kinh phí khi phải đưa nhau ra Tòa giải quyết.

Tính đến nay đã có 37 án lệ được công bố và áp dụng. Việc ban hành án lệ đã tác động tích cực, giải quyết vướng mắc phát sinh trong hoạt động xét xử của Tòa án hai cấp thành phố Hải Phòng nói riêng và Tòa án các tỉnh thành trong toàn quốc nói chung, giúp cho các Thẩm phán Tòa án hai cấp Hải Phòng giải quyết các vụ án tương tự, áp dụng pháp luật thống nhất, đảm bảo công bằng trong hoạt động xét xử.

Tháng 4/2016 trong số 6 án lệ đầu tiên được ban hành, không có án lệ nào trong lĩnh vực tranh chấp kinh doanh thương mại. Tuy nhiên đến tháng 10/2016 chúng ta đã có những bản án lệ đầu tiên liên quan đến lĩnh vực tranh chấp kinh doanh thương mại. Kinh doanh thương mại là lĩnh vực phức tạp, đa dạng về nội dung, được thể chế tại nhiều văn bản pháp luật trong các lĩnh vực khác nhau như tín dụng, sở hữu trí tuệ, đầu tư, xây dựng, mua bán cổ phần, cổ phiếu, hàng hóa, cung ứng dịch vụ, dịch vụ logictis… mà vướng mắc nhiều nhất trong thời gian qua là việc giải quyết các vụ án tín dụng và mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ trong việc tuyên lãi, lãi suất và lãi chậm thi hành án. Hơn nữa, trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế, phát sinh càng nhiều vụ án tranh chấp thương mại quốc tế thì những kinh nghiệm từ án lệ cực kỳ quý giá, giúp các thẩm phán đỡ lúng túng mà ngay cả các doanh nhân cũng có thể nghiên cứu án lệ để trù liệu những vấn đề, tình huống tương tự để hạn chế rủi ro mắc phải. 

Hiện nay, đối với quy định về mức lãi suất và phương pháp tính lãi suất giữa tổ chức tín dụng và khách hàng, tại Khoản 4 Điều 4 của Thông tư số 14/2017/TT-NHMM ngày 29/9/2017 quy định phương pháp tính lãi trong hoạt động nhận tiền gửi, cấp tín dụng giữa tổ chức tín dụng với khách hàng: “Tổ chức tín dụng và khách hàng được thỏa thuận về mức lãi suất, phương pháp tính lãi phù hợp với quy định của pháp luật về nhận tiền gửi, cấp tín dụng và quy định tại Thông tư này.” Như vậy, ngoài quy định Thông tư này thì việc thỏa thuận lãi phải phù hợp quy định của pháp luật về nhận tiền gửi, cấp tín dụng. Hiện nay, Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật Các tổ chức tín dụng và Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao quy định về thỏa thuận và cách tính lãi suất…các văn bản hướng dẫn về vấn đề này đã tương đối đầy đủ, không có mâu thuẫn, xung đột nên sẽ ít có các án lệ liên quan đến cách tính lãi suất. Tuy nhiên, theo quan điểm của cá nhân tôi thì Luật thi hành án cần phải bổ sung điều khoản quy định, ấn định mức lãi suất chậm thi hành án thống nhất sau khi có bản án xét xử của Tòa án.

Nhiều người cho rằng: Cứ tranh chấp phát sinh đặc biệt là lĩnh vực kinh doanh thương mại thì khi ra tòa xét xử phải áp dụng các điều khoản của bộ luật này hay nghị định kia nhưng trên thực tế, có nhiều vụ việc giải quyết tranh chấp phải căn cứ vào 1 thông lệ khác là án lệ. Quá trình giải quyết vụ án nói chung và vụ án kinh doanh thương mại nói riêng, về nguyên tắc phải áp dụng quy định của văn bản pháp luật có hiệu lực cao hơn, ưu tiên áp dụng luật chuyên ngành, áp dụng luật trong trường hợp không có sự mâu thuẫn giữa các quy định trong các văn bản pháp luật liên quan. Còn án lệ chỉ được áp dụng khi có các văn bản, quy định, hướng dẫn khác nhau, chưa rõ trong việc giải quyết một tình huống pháp lý của án lệ giống với vụ án đang giải quyết. Quá trình xét xử vụ án có áp dụng án lệ hay không áp dụng án lệ tùy thuộc vào tình huống pháp lý cụ thể và phải tuân theo quy định tại Điều 8 Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP nêu trên.

Hiện nay án lệ số 08 và án lệ số 09 năm 2016 về cách tính lãi trong hợp đồng mua bán hàng hóa và trong hợp đồng tín dụng được áp dụng nhiều trong xét xử của Tòa án hai cấp Hải Phòng. Cụ thể:

Án lệ số 08/2016/AL được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua ngày 17 tháng 10 năm 2016 và được công bố theo Quyết định số 698/QĐ-CA ngày 17 tháng 10 năm 2016 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao về tranh chấp hợp đồng tín dụng.

 Tình huống án lệ: Trong hợp đồng tín dụng, các bên có thỏa thuận về lãi suất cho vay, gồm: lãi suất cho vay trong hạn, lãi suất nợ quá hạn, việc điều chỉnh lãi suất cho vay theo từng thời kỳ của Ngân hàng, tổ chức tín dụng cho vay mà đến thời điểm xét xử sơ thẩm khách hàng vay chưa thanh toán, hoặc thanh toán không đủ số tiền nợ gốc, lãi theo hợp đồng tín dụng.

Giải pháp pháp lý: Trường hợp này, khách hàng vay phải tiếp tục thanh toán cho Ngân hàng, tổ chức tín dụng khoản tiền nợ gốc chưa thanh toán, tiền lãi trên nợ gốc trong hạn (nếu có), lãi nợ quá hạn của số tiền gốc chưa thanh toán theo mức lãi suất mà các bên thỏa thuận trong hợp đồng cho đến khi thanh toán xong khoản nợ gốc này. Trường hợp các bên có thỏa thuận về việc điều chỉnh mức lãi suất cho vay theo từng thời kỳ của ngân hàng, tổ chức tín dụng cho vay thì lãi suất mà khách hàng vay phải tiếp tục thanh toán theo quyết định của Tòa án cũng sẽ được điều chỉnh cho phù hợp với sự điều chỉnh lãi suất của Ngân hàng, tổ chức tín dụng cho vay.

Với những người làm công tác xét xử, Án lệ là khuôn thước mẫu mực để các thẩm phán tuân theo vì được đúc kết, chọn lọc kỹ và mang tính chuyên nghiệp và thực tiễn. Từ đó thẩm phán chỉ cần đối chiếu để đưa ra phán quyết, tránh trường hợp mỗi người nhìn nhận, đánh giá khác nhau cùng một vấn đề. Đảm báo việc xét xử của tòa án là khách quan, công bằng, minh bạch.

Description: C:\Users\ACW\Desktop\unnamed.jpg

Trong số những bản án lệ đã được Tòa án nhân dân tối cao công bố, cá nhân tôi ấn tượng với án lệ Án lệ số 05/2016/AL: Trong vụ án tranh chấp di sản thừa kế, có đương sự thuộc diện được hưởng một phần di sản thừa kế và có công sức đóng góp vào việc quản lý, tôn tạo di sản thừa kế nhưng không đồng ý việc chia thừa kế (vì cho rằng đã hết thời hiệu khởi kiện về thừa kế), không có yêu cầu cụ thể về việc xem xét công sức đóng góp của họ vào việc quản lý, tôn tạo di sản thừa kế; nếu Tòa án quyết định việc chia thừa kế cho các thừa kế thì phải xem xét về công sức đóng góp của họ vì yêu cầu không chia thừa kế đối với di sản thừa kế lớn hơn yêu cầu xem xét về công sức (Việc giải quyết này không vượt quá, không ngoài yêu cầu của đương sự). Án lệ đảm bảo tính công bằng cho người có công sức tôn tạo di sản thừa kế phát sinh từ thực tiễn giải quyết vụ án tranh chấp thừa kế.

Để án lệ được áp dụng và phát triển hơn nữa trong thời gian tới, mọi người dân nói chung, các doanh nhân, các luật sư và những người làm công tác xét xử cần dành thời gian nghiên cứu kỹ các án lệ đã được công bố, mọi người có thể tra cứu trên trang web (Cổng thông tin điện tử) của Tòa án nhân dân tối cao cập nhật đầy đủ các án lệ. Các chuyên gia, các nhà nghiên cứu cần tham gia bình luận, trao đổi, chia sẻ nhiều hơn đối với việc xây dựng án lệ để án lệ được áp dụng và phát triển hơn nữa trong thời gian tới, giúp hệ thống pháp luật của đất nước ta ngày càng hoàn thiện, phục vụ cho sự phát triển của đất nước nói chung và thành phố Hải Phòng của chúng ta nói riêng.

Hàng năm Tòa án nhân dân thành phố Hải Phòng đều tổ chức tập huấn nghiệp vụ xét xử cho Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thẩm tra viên, Thư ký của Tòa án của Tòa án hai cấp thành phố để cập nhận kiến thức, giải đáp vướng mắc. Hiện nay, hàng tháng Tòa án nhân dân tối cao đều tổ chức tập huấn, giải đáp nghiệp vụ trực tuyến đến tất cả Tòa án nhân dân các tỉnh thành và quận huyện trên cả nước để giải đáp vướng mắc, hướng dẫn nghiệp vụ để nâng cao chất lượng xét xử của hệ thống Tòa án trên cả nước, đáp ứng yêu cầu của Cải cách tư pháp đặt ra.


Ý kiến bạn đọc

0 Bình luận

Ý kiến bình luận

Đổi mã xác nhận

Các tin khác

Lượt xem: 24
cdscv